PFAS in drinkwater: normen, hotspots in Nederland en osmose als oplossing

Wat zijn PFAS: chemische definitie en persistentie

PFAS is een verzamelnaam voor per- en polyfluoralkylstoffen: een groep van meer dan 10.000 synthetische chemische verbindingen die allemaal gekenmerkt worden door meerdere koolstof-fluorbindingen (C-F-bindingen). De C-F-binding is de sterkste binding in de organische chemie, met een bindingsenergie van circa 544 kJ/mol. Deze extreme sterkte verklaart waarom PFAS niet worden afgebroken door zonlicht, hitte, zuren, basen of biologische processen.

De bekendste PFAS-verbindingen zijn:

• PFOS(perfluoroctaansulfonzuur) — vroeger gebruikt in Scotchgard en blusschuim, inmiddels wereldwijd verboden
• PFOA(perfluoroctaanzuur) — vroeger gebruikt in de productie van Teflon (DuPont/Chemours), inmiddels verboden
• GenX— kortketenige vervangingsstof voor PFOA, uitgestoten door Chemours in Dordrecht
• PFNA, PFHxS, PFBS— andere kortketenige verbindingen die steeds vaker worden gevonden in milieu en drinkwater

Door hun persistentie hopen PFAS zich op in de bodem, het grondwater, oppervlaktewater, sedimenten en het menselijk lichaam. De biologische halfwaardetijd van PFOS in menselijk bloed is 5 tot 8 jaar; PFOA 3 tot 4 jaar. Eenmaal in het lichaam opgenomen, verdwijnen ze dus extreem langzaam.

PFAS in het milieu: bronnen en verspreiding

De verspreiding van PFAS in het Nederlandse milieu is het resultaat van decennia industrieel gebruik. De voornaamste bronnen:

• Chemours Dordrecht (voorheen DuPont): Uitstoot van GenX en andere PFAS-verbindingen via lucht en water gedurende tientallen jaren. De fabriek produceert fluorpolymeren voor industrieel gebruik. De historische verontreiniging in de directe omgeving is substantieel. RIVM heeft in de periode 2018-2022 uitgebreid onderzoek gedaan naar de omvang van de schade.
• Luchtvaart en brandweer (AFFF-blusschuim): Aqueous Film-Forming Foam (AFFF) bevat hoge concentraties PFOS en PFOA. Jarenlang gebruik bij brandoefeningen op vliegvelden (Schiphol, Eindhoven, militaire bases) heeft de bodem en het grondwater rond deze locaties ernstig verontreinigd.
• Landbouw: Historisch gebruik van PFAS-houdende bestrijdingsmiddelen en bemesting met PFAS-houdend slib. Grondwater in landbouwgebieden vertoont in sommige regio's verhoogde PFAS-waarden.
• Consumentenproducten: Impregneersprays, antiaanbaklagen, voedselverpakkingen en cosmetica hebben bijgedragen aan een verspreide, diffuse PFAS-belasting in stedelijk milieu.

PFAS-normen in het Drinkwaterbesluit

De implementatie van EU-richtlijn 2020/2184 in het Nederlandse Drinkwaterbesluit heeft voor het eerst wettelijke grenswaarden voor PFAS in drinkwater vastgesteld. De normen zijn:

• 0,1 microgram per liter (ug/L) voor de som van 20 individuele PFAS-stoffen (de zogenoemde PFAS-20 parameter). Dit is de som-20-parameterwaarde.
• 0,5 microgram per liter voor totaal PFAS (alle PFAS-verbindingen samen die meetbaar zijn).

De sum-20-benadering erkent een belangrijk principe: zelfs als elke afzonderlijke PFAS-verbinding onder zijn eigen grenswaarde blijft, kan de combinatie van meerdere verbindingen toch een gezamenlijk effect hebben (mengselwerking). Dit is een significante stap vooruit ten opzichte van de situatie voor 2023, waarbij voor de meeste individuele PFAS geen wettelijke norm bestond. Meer context over de Europese richtlijn vindt u op onze pagina over de EU-drinkwaterrichtlijn 2020/2184.

Vergelijking met de VS: de Nederlandse norm is ruimer

In april 2024 heeft de Amerikaanse Environmental Protection Agency (EPA) nieuwe maximale contaminantwaarden vastgesteld voor PFAS in drinkwater. Voor PFOS en PFOA afzonderlijk geldt een grenswaarde van 4 parts per trillion (ppt), ofwel 0,004 microgram per liter. Dit is 25 keer strenger dan de Nederlandse norm van 0,1 ug/L voor de som van 20 PFAS.

Dit verschil is deels methodologisch: de VS hanteert een individuele grenswaarde per stof, terwijl de EU kiest voor een som-benadering. Maar ook als de methoden vergelijkbaar zouden zijn, is de VS-norm aanzienlijk strenger. Europese wetenschappers wijzen erop dat de Europese norm mede is bepaald door de haalbaarheid voor drinkwaterbedrijven, niet louter door gezondheidsoverwegingen.

PFAS-situatie in Nederland: RIVM-monitoring en bekende overschrijdingen

RIVM monitort de PFAS-concentraties in het Nederlandse drinkwater via een uitgebreid meetnetwerk. De algemene conclusie: de overgrote meerderheid van het Nederlandse leidingwater voldoet aan de Europese normen. Drinkwaterbedrijven in risicogebieden passen aanvullende zuiveringsstappen toe, zoals granulaire actieve kool (GAC) of omgekeerde osmose op grote schaal.

Historisch zijn er perioden geweest waarbij bepaalde drinkwaterbedrijven boven de (destijds geldende) actiewaarden uitkwamen. Waterbedrijf Oasen in de regio Dordrecht heeft structureel geïnvesteerd in aanvullende zuivering vanwege de Chemours-uitstoot. In de Maas-regio vormt de Maas een primaire bron voor drinkwaterproductie, en de Maas heeft historisch hogere PFAS-belasting vanuit Belgische industriegebieden.

Gezondheidsrisicos van PFAS-blootstelling

De gezondheidseffecten van PFAS-blootstelling zijn uitgebreid onderzocht. De meest gedocumenteerde effecten bij langdurige blootstelling aan verhoogde concentraties zijn:

• Immunosuppressief effect: PFAS verminderen de werking van het immuunsysteem. Kinderen die zijn blootgesteld aan hogere PFAS-niveaus laten een verminderde vaccinrespons zien. EFSA (Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid) stelde in 2020 een Tolerable Weekly Intake (TWI) van 4,4 nanogram per kg lichaamsgewicht per week voor de som van PFOS, PFOA, PFNA en PFHxS.
• Schildklierproblemen: PFAS-verbindingen kunnen de schildklierhormoonhuishouding verstoren, met effecten op groei en stofwisseling.
• Verhoogd cholesterol: Epidemiologische studies tonen een consistent verband tussen PFAS-blootstelling en verhoogde LDL-cholesterolwaarden.
• Kankerrisico: PFOS en PFOA zijn door de International Agency for Research on Cancer (IARC) geclassificeerd als mogelijk tot waarschijnlijk carcinogeen voor de mens, met name voor nierkanker en testiskanker.
• Reproductieve effecten: Verminderde vruchtbaarheid, lager geboortegewicht en verstoring van hormonale systemen bij prenatale blootstelling.

Osmose als beste filteroptie voor PFAS

Voor thuisfiltratie van PFAS is omgekeerde osmose de meest effectieve methode. Het osmosemembraan heeft porieen van slechts 0,0001 micrometer, kleiner dan de meeste PFAS-moleculen. Water wordt onder druk door het membraan geperst; de PFAS-verbindingen blijven aan de concentraatzijde achter.

Verwijderingspercentages uit laboratoriumstudies:

• Langketenige PFAS (PFOS, PFOA, C8+): 95 tot 99% verwijdering
• Kortketenige PFAS (GenX, PFBS, C4-C7): 85 tot 95% verwijdering

Wil u een osmosefilter aanschaffen als bescherming tegen PFAS? Bekijk onze gids voor osmosefilters kopen.

Actief kool: deels effectief, maar beperkingen

Actief koolfilters werken via adsorptie: PFAS-moleculen hechten aan het koolstofoppervlak. De effectiviteit is afhankelijk van de koolsoort (koolstofblok is beter dan granulaat), de contacttijd en de ketenlengte van de PFAS.

Voor langketenige PFAS (C8 en langer) halen goede koolstofblokfilters 70 tot 90% verwijdering. Voor kortketenige PFAS is de effectiviteit lager, 40 tot 70%, omdat kortere moleculen minder sterk adsorberen. Bovendien is er een kritiek nadeel: bij verzadiging kan een uitgeput koolfilter eerder geadsorbeerde PFAS teruggeven aan het gefilterde water. Regelmatige filtervervanging is cruciaal.

Filterkannen (Brita-type) zijn niet geschikt voor PFAS-verwijdering vanwege de te korte contacttijd en het type kool.

Overzichtstabel PFAS: normen en osmose-verwijdering

NL-norm: parameterwaarden uit het Drinkwaterbesluit 2023. VS-norm: EPA NPDWR 2024. Osmose-verwijdering: indicatieve waarden op basis van gepubliceerde laboratoriumdata.

Meer over drinkwaternormen in Nederland leest u op onze overzichtspagina drinkwaternormen. Meer over de EU-richtlijn die de PFAS-norm heeft ingevoerd vindt u op de pagina over de EU-drinkwaterrichtlijn 2020/2184.