PFAS in leidingwater Nederland: hotspots, normen en filteradvies

PFAS (per- en polyfluoralkylstoffen) zijn een groep van meer dan 10.000 synthetische chemicalien die gekenmerkt worden door zeer sterke koolstof-fluor bindingen. Hierdoor breken ze niet of nauwelijks af in het milieu en worden ze 'eeuwigdurende chemicalien' (forever chemicals) genoemd. Ze worden gebruikt in antiaanbaklagen, waterafstotende kleding, blusschuim, voedselverpakkingen en vele industriele processen.

PFAS bereiken leidingwater via twee hoofdroutes: industriele lozingen (zoals Chemours in Dordrecht die GenX loosde in de Westerschelde en de Nieuwe Waterweg) en het gebruik van AFFF-blusschuim op vliegvelden en brandweeroefenterreinen. Dit PFAS-houdende blusschuim sijpelt in de bodem en verontreinigt grondwater. Drinkwaterbedrijven die grondwater of oppervlaktewater uit besmette gebieden winnen, kunnen PFAS in hun bronwater aantreffen.

GenX is een specifieke PFAS-verbinding (ammoniumzout van hexafluoropropyleenoxide-dimerzuur) die Chemours (voorheen DuPont) jarenlang loosde in de Nieuwe Waterweg bij Dordrecht. Onderzoek uit 2016-2018 toonde aan dat bewoners rondom de fabriek verhoogde bloedwaarden hadden. Drinkwaterbedrijf Evides, dat oppervlaktewater uit dit gebied gebruikt, moet extra zuivering toepassen. De GenX-affaire leidde tot aanscherping van de PFAS-normen in de EU-drinkwaterrichtlijn van 2020.

Sinds de implementatie van de EU-drinkwaterrichtlijn 2020/2184 in 2023 gelden in Nederland twee PFAS-normen: maximaal 0,1 microgram per liter (ug/L) voor de som van 20 geprioriteerde PFAS (inclusief PFOS, PFOA, GenX), en maximaal 0,5 ug/L voor de totaalsom van alle gedetecteerde PFAS. Ter vergelijking: de VS EPA stelde in 2024 een norm van 0,004 ug/L voor PFOA en PFOS afzonderlijk, factor 25 strenger dan de EU-norm.

Ja, conform de huidige normen is leidingwater in Nederland veilig. De drinkwaterbedrijven zijn verplicht te voldoen aan de grenswaarden van het Drinkwaterbesluit. In de meeste regio's liggen de PFAS-waarden ruim onder de norm. Nabij hotspots (Dordrecht, Eindhoven, Volkel) zijn concentraties hoger maar drinkwaterbedrijven passen extra zuivering toe. Bezorgde consumenten kunnen kiezen voor extra zekerheid via een osmosefilter.

Omgekeerde osmose (RO) is de meest effectieve huishoudelijke methode en verwijdert 90-99% van alle PFAS-verbindingen. Actief koolstoffiltratie (GAC of blokfilter) verwijdert langketenige PFAS (zoals PFOS en PFOA) deels effectief (60-90%), maar kortketenige PFAS en GenX worden minder goed verwijderd. Standaard filterkansen en sedimentfilters hebben geen effect op PFAS. Voor maximale bescherming is omgekeerde osmose de aanbevolen keuze.

PFAS stapelen zich op in het lichaam (bio-accumulatie). Langdurige blootstelling aan hoge concentraties is geassocieerd met: verhoogd cholesterol, verminderde immuunrespons (inclusief verminderd effect van vaccinaties), schildklieraandoeningen, verhoogd risico op bepaalde kankers (nierkanker, zaadbalkanker) en vertraagde ontwikkeling bij kinderen. PFOS en PFOA zijn geclassificeerd als mogelijk kankerverwekkend (IARC groep 2B). De effecten op de lange termijn bij lagere blootstelling worden nog onderzocht.

Elk drinkwaterbedrijf publiceert jaarlijks een waterkwaliteitsrapport op hun website. Zoek in dit rapport naar de tabel met gemeten parameters. PFAS staat vermeld onder individuele verbindingen (PFOS, PFOA, GenX, PFNA etc.) of als 'som 20 PFAS'. Vergelijk de gevonden waarden met de normen: 0,1 ug/L voor de som van 20 prioritaire PFAS. Als de waarden niet vermeld staan, kan dat betekenen dat ze onder de detectiegrens lagen of dat het bedrijf niet op die locatie meet.

Een goed osmosefilter met een semipermeabele membraan van 0,0001 micrometer verwijdert doorgaans 90-99% van alle PFAS-verbindingen. De exacte verwijderingsefficiency hangt af van de molecuulgrootte van de PFAS-verbinding, de kwaliteit van het membraan, de watertemperatuur en -druk, en de ouderdom van het membraan. Kortketenige PFAS worden iets minder efficiënt verwijderd dan langketenige. Jaarlijkse vervanging van het membraan is essentieel voor behoud van effectiviteit.

Extra voorzorg via een osmosefilter is met name zinvol voor: zwangere vrouwen (PFAS passeren de placenta), zuigelingen en jonge kinderen (hogere lichaamsbelasting per kg), mensen met immuunaandoeningen of schildklierproblemen, en bewoners in de nabijheid van Chemours Dordrecht, vliegvelden (Eindhoven Airport, vliegbasis Volkel, Schiphol) en industrieterreinen. Ook personen met een al verhoogde PFAS-bloedwaarde profiteren van verlaging van de inname via water.

Evides (Zeeland, Zuid-Holland) staat het meest bloot via oppervlaktewater uit de Westerschelde en Nieuwe Waterweg, beinvloed door Chemours. Brabant Water heeft te maken met grondwaterverontreiniging nabij vliegbasis Volkel (PFOS-blusschuim). Vitens meet verhoogde waarden in grondwater rondom Eindhoven Airport. Alle betrokken bedrijven passen extra zuivering (actieve kool, nanofiltration of omgekeerde osmose op schaal) toe om aan de normen te voldoen.

De EU-drinkwaterrichtlijn 2020/2184 (van kracht in Nederland vanaf 2023) is de eerste Europese wetgeving die specifieke PFAS-grenswaarden voor drinkwater vastlegt: 0,1 ug/L voor de som van 20 prioritaire PFAS en 0,5 ug/L voor alle PFAS gecombineerd. Eerder waren er geen specifieke PFAS-normen in de Europese drinkwaterrichtlijn. De richtlijn verplicht ook een risicogebaseerde beoordeling van waterwingebieden en extra monitoring in gebieden met bekende PFAS-bronnen.