Glyfosaat in drinkwater: normen, NL-situatie en waterfilter

Glyfosaat is een breedspectrum herbicide (onkruidverdelger) dat werkt door het enzym EPSP-synthase te remmen, een enzym dat planten nodig hebben voor de aanmaak van essentieel aminozuren. Zonder dit enzym kunnen planten niet groeien en sterven ze af. Glyfosaat is het meest gebruikte herbicide ter wereld en de werkzame stof in producten als Roundup. Het wordt toegepast in de landbouw (met name bij Roundup Ready gengewassen), langs spoorlijnen en wegen, en bij gemeentelijke onkruidbestrijding.

Roundup is de handelsnaam van het meest bekende glyfosaat-bevattende bestrijdingsmiddel, oorspronkelijk ontwikkeld door Monsanto (nu Bayer). Roundup bevat naast glyfosaat ook hulpstoffen (surfactants) die de opname door planten verbeteren. In drinkwateronderzoek wordt vaak glyfosaat zelf gemeten, maar ook AMPA (aminomethylfosfonzuur), het belangrijkste afbraakproduct van glyfosaat. Beide stoffen zijn in drinkwater detecteerbaar.

Er is wetenschappelijke onenigheid. Het IARC (WHO-kankeronderzoeksagentschap) classificeerde glyfosaat in 2015 als groep 2A: waarschijnlijk kankerverwekkend bij mensen, gebaseerd op beperkt bewijs bij mensen en voldoende bewijs in dierexperimenten. De EFSA en de Europese Commissie kwamen tot een andere conclusie: glyfosaat is bij de huidige blootstellingsniveaus veilig voor mensen. Dit verschil is gebaseerd op de selectie van studies en de methoden van risicoanalyse, niet op fundamenteel verschillende wetenschap.

De EU-drinkwaterrichtlijn 2020/2184 stelt een norm van 0,1 microgram per liter (ug/L) per individueel pesticide. Dit geldt ook voor glyfosaat. Daarnaast geldt een sumnorm van 0,5 ug/L voor alle pesticiden samen. Belangrijk: dit is een voorzorgsnorm gebaseerd op het voorzorgsbeginsel, niet op een specifiek toxicologisch vastgesteld veilig niveau. De norm is bewust laag gesteld als signaalgrens: als pesticiden meetbaar zijn in drinkwater, is dat een teken dat er iets mis gaat in de drinkwaterproductie.

Ja, in het water dat de kraan verlaat. Nederlandse drinkwaterbedrijven handhaven strikte normen en hun zuiveringsprocessen zijn effectief voor het verwijderen van glyfosaat. In het oppervlaktewater voor zuivering (met name de Maas) worden glyfosaat en AMPA regelmatig gedetecteerd, soms boven de drinkwaternorm. Na zuivering voldoet het water vrijwel altijd aan de norm van 0,1 ug/L. De RIVM monitort de situatie continu.

De Maas-regio heeft de hoogste glyfosaatconcentraties in oppervlaktewater, vanwege intensieve landbouw in het stroomgebied (Belgie, Noord-Frankrijk). De Maas is drinkwaterbron voor grote delen van Noord-Brabant en Limburg. Waterbedrijven in deze regio, zoals Brabant Water en WML, passen uitgebreide zuivering toe inclusief actief kool om glyfosaat te verwijderen. De Rijn heeft lagere concentraties dan de Maas, maar ook hier zijn glyfosaat en AMPA detecteerbaar.

Drinkwaterbedrijven gebruiken voornamelijk actief koolfiltratie (GAC) om glyfosaat te verwijderen. Glyfosaat adsorbeert aan het kooloppervlak en wordt zo uit het water gehouden. Aanvullend wordt ozonisatie toegepast die glyfosaat chemisch afbreekt. Membraanfiltratie (nanofiltration, omgekeerde osmose) verwijdert ook glyfosaat. De combinatie van ozonisatie en GAC-filtratie is de meest gebruikelijke aanpak bij waterbedrijven in het Maas-stroomgebied.

AMPA (aminomethylfosfonzuur) is het primaire afbraakproduct van glyfosaat in de bodem en het water. AMPA wordt ook gevormd als bijproduct van EDTA-derivaten in wasmiddelen. In drinkwatermonitoring wordt AMPA apart gemeten en telt het mee in de sumnorm voor pesticiden (0,5 ug/L totaal). Het toxicologische profiel van AMPA is vergelijkbaar met of lager dan dat van glyfosaat. AMPA is ook wat moeilijker te verwijderen met actief kool dan glyfosaat zelf.

Een osmosefilter verwijdert 90-99% van glyfosaat. Het osmosemembraan houdt geladen moleculen zoals glyfosaat (zwitterion bij neutrale pH) effectief tegen. NSF/ANSI 58-gecertificeerde systemen zijn getest op pesticideverwijdering. Osmose is de meest complete filtermethode: het verwijdert naast glyfosaat ook nitraat, lood, PFAS, zware metalen en andere pesticiden tegelijk.

Een actief koolblokfilter (koolstofblok, CTO) thuis verwijdert 60-80% van glyfosaat via adsorptie. Dit is minder dan osmose, maar beter dan niets. Granulaire actieve kool (GAC, zoals in filterkannen) is minder effectief doordat het contacttijd minder gecontroleerd is. Een koolstofblokfilter is ook effectief voor chloor, geur en sommige andere pesticiden. Voor de meest uitgebreide bescherming wordt een combinatie van koolstofvoorfilter en osmose aanbevolen.