PFAS-soorten: PFOS, PFOA, GenX en de volledige PFAS-familie uitgelegd

Wat is de PFAS-familie?

PFAS staat voor per- en polyfluoralkylstoffen (in het Engels: per- and polyfluoroalkyl substances). Het is een verzamelnaam voor meer dan 4.700 synthetische chemische verbindingen die allemaal een gemeenschappelijk kenmerk delen: een keten van koolstofatomen waaraan fluoratomen zijn gebonden. De koolstof-fluorbinding (C-F) is de sterkste binding in de organische chemie, wat de extreme chemische stabiliteit van PFAS verklaart.

PFAS worden ingedeeld op basis van de ketenlengte (het aantal koolstofatomen) en de functionele groep aan het uiteinde van de keten. De ketenlengte bepaalt grotendeels hoe mobiel de stof is in het milieu, hoe goed ze bioaccumuleren in het menselijk lichaam, en hoe gemakkelijk ze door waterfilters worden verwijderd.

Een uitgebreid overzicht van alle PFAS in het Nederlandse drinkwater vindt u op de pagina PFAS in drinkwater: volledig overzicht.

Langketenige PFAS: PFOS, PFOA, PFNA en PFHxS

Langketenige PFAS hebben 8 of meer koolstofatomen (C8+). Ze zijn het best onderzocht, het meest gereguleerd en in het menselijk lichaam het sterkst aantoonbaar.

PFOS: verboden in 2009

PFOS (perfluoroctaansulfonzuur, C8-sulfonzuur) is jarenlang de bekendste PFAS-verbinding geweest. Het werd gebruikt in Scotchgard (3M), AFFF-blusschuim, antiaanbaklagen en talloze industriele toepassingen. In 2009 werd PFOS opgenomen in Bijlage B van het Stockholm Verdrag als persistente organische verontreinigende stof, wat gebruik in de meeste toepassingen wereldwijd verbood.

De halfwaardetijd van PFOS in het menselijk lichaam bedraagt circa 5 jaar. Dit betekent dat iemand die jarenlang blootgesteld is geweest aan PFOS via drinkwater of voedsel, nog decennia na het staken van de blootstelling een verhoogde lichaamsbelasting heeft. PFOS accumuleert met name in bloed, lever en nieren. Het EFSA (Europese Voedselautoriteit) heeft PFOS geassocieerd met verhoogde cholesterolwaarden, verminderde werking van het immuunsysteem, schildklierproblemen en een verhoogd risico op testiskanker.

PFOA: verboden in 2020

PFOA (perfluoroctaanzuur, C8-carbonzuur) was de werkzame stof in Teflon-coatings en werd gebruikt door DuPont (later Chemours). In Dordrecht heeft de Chemours-fabriek decennialang PFOA en later GenX uitgestoten, wat leidde tot een van de bekendste PFAS-schandalen in Nederland. PFOA werd in 2020 opgenomen in Bijlage A van het Stockholm Verdrag (volledig verbod).

De halfwaardetijd van PFOA in het menselijk lichaam bedraagt circa 4 jaar. EFSA heeft PFOA geassocieerd met nierkanker, schildklierproblemen en effecten op het immuunsysteem bij kinderen.

PFNA en PFHxS: de twee andere prioritaire stoffen

PFNA (perfluornonaanzuur, C9) en PFHxS (perfluorhexaansulfonzuur, C6-sulfonzuur) zijn samen met PFOS en PFOA de vier stoffen waarvoor de EU de strengste aparte grenswaarde hanteert: de som van PFOS + PFOA + PFNA + PFHxS mag niet meer dan 0,05 µg/L bedragen. PFHxS is technisch gezien een kortere keten (C6) maar heeft een sulfonzuurgroep die maakt dat het gedraagt als een langketenige stof in termen van bioaccumulatie. De halfwaardetijd van PFHxS in het menselijk lichaam is naar schatting 8 jaar — langer dan die van PFOS.

Kortketenige PFAS: GenX, PFBA en de opvolgers

Na de verboden op PFOS en PFOA hebben chemische bedrijven kortketenige PFAS ontwikkeld als alternatieven. Kortketenige PFAS hebben 4 tot 7 koolstofatomen (C4-C7) en werden aanvankelijk gepresenteerd als veiliger. De praktijk bleek anders.

GenX (C6O4): het Dordrecht-probleem

GenX, ook bekend als C6O4 of HFPO-DA (hexafluoropropyleenoxide-dimeerzuur), is een kortketenige PFAS met een ethergroep. Chemours in Dordrecht gebruikte GenX als directe vervanging voor PFOA na het verbod. Jarenlang werd GenX geloosd op de Westerschelde en in de lucht. In 2016 werd ontdekt dat Chemours dit zonder vergunning deed, wat leidde tot een groot schandaal en rechtszaken.

Het probleem met GenX: het is mobieler in water dan langketenige PFAS en minder goed te verwijderen door actief kool. GAC-granulaat verwijdert GenX slechts voor 30-60%, terwijl PFOS voor 90%+ wordt verwijderd. Omgekeerde osmose verwijdert GenX echter wel effectief (meer dan 95%) via fysieke membraanfiltratie.

Korte-keten vs. lange-keten: filtratie-uitdaging

De afnemende ketenlengte bij kortketenige PFAS heeft directe gevolgen voor filtereffectiviteit:

Indicatieve verwijderingspercentages op basis van gepubliceerde laboratoriumdata (NSF, EPA, RIVM). Bijgewerkt mei 2026.

De EU-som-norm: 0,10 µg/L voor 20 PFAS

De EU-drinkwaterrichtlijn (2020/2184), die in Nederland volledig van kracht is vanaf 2026, introduceert twee PFAS-normen:

Meer over de wettelijke kaders leest u op onze pagina drinkwaternormen voor PFAS.

Bioaccumulatie en halfwaardetijd in het menselijk lichaam

Bioaccumulatie is de reden waarom PFAS zo gevaarlijk zijn bij chronische blootstelling aan lage concentraties. PFAS binden aan eiwitten in het bloed (met name albumine en levereiwitten) en worden niet omgezet door het lichaam. De enige uitscheidingsroute is via urine, zweet en bij vrouwen ook via moedermelk en de placenta.

De halfwaardetijden in het menselijk lichaam geven aan hoe lang het duurt voordat de helft van de opgenomen PFAS is uitgescheiden:

• PFHxS: circa 8 jaar (langste bekende halfwaardetijd)
• PFOS: circa 5 jaar
• PFOA: circa 4 jaar
• PFNA: circa 3 jaar
• PFHxA (C6 carbonzuur): circa 2-3 weken
• PFBA (C4 carbonzuur): circa 3-7 dagen

Kortketenige PFAS worden aanzienlijk sneller uitgescheiden, wat aanvankelijk als voordeel werd gepresenteerd. Maar de hoge wateroplosbaarheid en mobiliteit van kortketenige PFAS betekent dat ze de grondwatervoorraden en drinkwaterbronnen dieper en sneller doordringen dan langketenige PFAS.

Welke filter verwijdert alle PFAS-soorten?

Niet elke filtermethode is even effectief voor het volledige PFAS-spectrum. De kritieke zwakte van actief kool is de slechte verwijdering van kortketenige PFAS. Omgekeerde osmose werkt fundamenteel anders: het RO-membraan heeft porieen van slechts 0,0001 µm, kleiner dan elk PFAS-molecuul ongeacht de ketenlengte. PFAS worden fysiek tegengehouden, niet geadsorbeerd.

Dit maakt osmose de enige consumentenfilter die betrouwbaar effectief is voor het volledige PFAS-spectrum, inclusief de moeilijk te verwijderen kortketenige verbindingen zoals GenX en PFBA.

Wilt u weten welk osmosefilter het best presteert voor uw situatie? Bekijk onze vergelijking op PFAS waterfilter vergelijken of lees de volledige gids op PFAS waterfilter overzicht.

Zie ook: PFAS waterfilter overzicht, PFAS testen in uw water en PFAS risicogebieden.